Bo'limlar (partitions)

Disklar va block qurilmalar maqolasida diskni qanday aniqlash va ko'zdan kechirish ko'rib chiqildi. Keyingi qadam — haqiqiy foydalanish uchun shu diskni bo'limlarga ajratish. Bo'lim (partition) — diskning chegaralari aniq belgilangan, o'zining fayl tizimini saqlashi yoki swap vazifasini bajarishi mumkin bo'lgan qismi. Bu maqola MBR va GPT bo'limlar jadvallari o'rtasidagi farqni, fdisk, gdisk va parted vositalarini hamda bo'limlashning to'liq amaliy vaziyatini ko'rib chiqadi. Agar keyingi qadam bir nechta diskni birlashtirish yoki hajmini o'zgartirish mumkin bo'lgan, qatlamli saqlash bo'lsa, bu RAID (mdadm) yoki LVM asoslari — ikkalasi ham ko'pincha shu yerda yaratilgan bo'limlar ustiga quriladi.

Nimalarni o'rganasiz

Bu maqola oxirida siz quyidagilarni qila olasiz:

• MBR va GPT bo'limlar jadvallari o'rtasidagi asosiy farqlarni tushuntirish;
• primary, extended va logical bo'limlarni bir-biridan farqlash;
• fdisk bilan MBR bo'lim va gdisk bilan GPT bo'lim yaratish;
• skript bilan, bitta qatorda bo'limlarni boshqarish uchun parted dan foydalanish;
• nega kernelga yangi yaratilgan bo'lim haqida xabar berish (partprobe) kerakligini tushuntirish;
• bo'limni o'chirish yoki o'zgartirish xavflarini va ulardan qanday saqlanishni tushunish.

MBR va GPT: bo'limlar jadvali turlari

Diskning bo'limlar jadvali — disk boshida saqlanadigan va qaysi bayt oraliqlari qaysi bo'limga tegishli ekanini qayd qiladigan tuzilma. Linux ikkita asosiy standartdan foydalanadi.

MBR (Master Boot Record)

MBR — diskning eng boshidagi 512 baytli boot sektorida saqlanadigan eskiroq standart. Uning real cheklovlari bor:

• u faqat 2 TB gacha disk maydonini manzillay oladi;
• ko'pi bilan 4 ta primary bo'lim yaratish mumkin;
• 4 tadan ko'p bo'lim kerak bo'lsa, ulardan biri extended bo'limga (konteynerga) aylanadi va uning ichida cheklanmagan sondagi logical bo'lim yaratish mumkin.

MBR disk (4-primary limit):
┌─────────┬─────────┬─────────────────────────────┐
│ sda1    │ sda2    │ sda3 (extended)               │
│ primary │ primary │  ┌─────────┬─────────┐        │
│         │         │  │ sda5    │ sda6    │  ...   │
│         │         │  │ logical │ logical │        │
└─────────┴─────────┴──┴─────────┴─────────┴────────┘

Logical bo'limlar raqamlanishi har doim 5 dan boshlanadi (sda5, sda6, ...), chunki 1–4 raqamlari primary/extended bo'limlar uchun ajratilgan — bo'lim fizik jihatdan beshinchi o'rinda turmasa ham.

GPT (GUID Partition Table)

GPT — UEFI standartining bir qismi bo'lgan zamonaviy bo'limlar jadvali:

• 9.4 ZB gacha disklarni qo'llab-quvvatlaydi (amalda cheklov yo'q);
• sukut bo'yicha 128 tagacha bo'limni qo'llab-quvvatlaydi, primary/extended farqi yo'q;
• har bir bo'lim noyob GUID (global noyob identifikator) oladi;
• disk oxirida zaxira nusxani saqlaydi — boshidagi jadval shikastlansa, uni tiklash mumkin (MBR’da bunday zaxira yo'q).

Vositalar: fdisk, gdisk, parted

fdisk — MBR uchun eng keng tarqalgan, an’anaviy vosita, zamonaviy versiyalari GPT’ni ham qo'llab-quvvatlaydi. gdisk fdisk bilan bir xil uslubdagi menyuga ega, lekin faqat GPT bilan ishlaydi. parted bo'limni bitta buyruq qatori chaqiruvida yaratish imkonini beradi — skriptlar va avtomatlashtirish uchun qulay.

sudo apt install gdisk parted   # Debian/Ubuntu; fdisk is usually preinstalled

Amaliy vaziyat: yangi diskni MBR bilan uchta bo'limga ajratish

Vaziyat. /dev/sdb — yangi, 30 GiB hajmli, bo'limlarga ajratilmagan disk. Uni uchta bo'limga ajratish kerak: swap uchun 1 GiB, ma’lumotlar uchun 20 GiB va qolgan joy uchinchi bo'lim sifatida.

1. Diskning joriy holatini tekshiring (faqat o'qish)

sudo fdisk -l /dev/sdb
lsblk /dev/sdb

Diskda bo'limlar jadvali yo'qligini va u bo'sh ekanini tasdiqlang.

2. fdisk ni interaktiv rejimda ishga tushiring

sudo fdisk /dev/sdb

fdisk interaktiv buyruq so'rovini ochadi (Command (m for help):). Yordam uchun m ni bosing.

3. Yangi MBR (DOS) bo'limlar jadvalini yarating

Command (m for help): o

o yangi, bo'sh DOS (MBR) bo'limlar jadvalini yaratadi. Bu diskdagi mavjud har qanday bo'limlar jadvalini butunlay o'chirib yuboradi.

4. Birinchi bo'lim — 1 GiB swap

Command (m for help): n
Partition type: p
Partition number (1-4, default 1): [Enter]
First sector: [Enter]
Last sector: +1G

Bo'lim yaratilgach, uning turini swap’ga o'zgartirish kerak:

Command (m for help): t
Partition number: 1
Hex code: 82

82 — Linux swap tur kodi (fdisk ning sukut bo'yicha turi 83 — oddiy Linux fayl tizimi).

5. Ikkinchi bo'lim — 20 GiB

Command (m for help): n
Partition type: p
Partition number (2-4, default 2): [Enter]
First sector: [Enter]
Last sector: +20G

6. Uchinchi bo'lim — diskning qolgan qismi

Command (m for help): n
Partition type: p
Partition number (3,4, default 3): [Enter]
First sector: [Enter]
Last sector: [Enter]

Oxirgi sektor uchun Enter ni bosish diskdagi qolgan barcha bo'sh joyni shu bo'limga beradi.

7. Yozishdan oldin ko'rib chiqing

Command (m for help): p

Device     Boot Start      End  Sectors  Size Id Type
/dev/sdb1        2048  2099199  2097152    1G 82 Linux swap
/dev/sdb2     2099200 43907071 41807872   20G 83 Linux
/dev/sdb3    43907072 62914559 19007488  9.1G 83 Linux

8. Diskka yozing

Command (m for help): w

w barcha o'zgarishlarni diskka yozadi va fdisk dan chiqadi. Shu paytgacha diskka fizik jihatdan hech narsa yozilmagan — q bilan chiqish hammasini bekor qilgan bo'lardi.

9. Kernelga yangi bo'limlar jadvali haqida xabar bering

sudo partprobe /dev/sdb

Ba’zan fdisk yangi bo'limlarni yozgandan keyin ham, agar disk ishlatilayotgan bo'lsa (Device or resource busy), ishlab turgan kernel yangilanishni avtomatik qo'llay olmaydi. partprobe kernelni bo'limlar jadvalini qayta o'qishga majbur qiladi — kerak bo'lsa, muqobil sifatida qayta yuklash ham ishlaydi.

10. Natijani tasdiqlang

lsblk /dev/sdb
sudo fdisk -l /dev/sdb

sdb      8:16   0   30G  0 disk
├─sdb1   8:17   0    1G  0 part
├─sdb2   8:18   0   20G  0 part
└─sdb3   8:19   0  9.1G  0 part

Xulosa. Uchta bo'lim muvaffaqiyatli yaratildi. Keyingi qadam — swap bo'limini mkswap/swapon bilan tayyorlash (Swap fayl va partition) va qolgan ikkita bo'limda fayl tizimi yaratish (Fayl tizimi turlari).

gdisk bilan GPT bo'lim yaratish

GPT bo'limlar jadvali kerak bo'lganda gdisk fdisk ga o'xshash menyuni taqdim etadi:

sudo gdisk /dev/sdc

Command (? for help): o        # create a new, empty GPT table
Command (? for help): n        # new partition
Partition number (1-128, default 1): [Enter]
First sector: [Enter]
Last sector: [Enter]           # the whole disk as one partition
Hex code or GUID: [Enter]      # default: Linux filesystem
Command (? for help): p        # review
Command (? for help): w        # write to disk

fdisk ning zamonaviy versiyalari ham GPT’ni to'g'ridan-to'g'ri qo'llab-quvvatlaydi — fdisk /dev/sdc ichidagi g buyrug'i yangi GPT jadvalini yaratadi, qolgan qadamlar (n, p, w) esa MBR’dagi bilan bir xil.

parted: bitta qatorda, skript bilan bo'limlash

parted ham interaktiv, ham --script flag'i bilan avtomatlashtirilgan rejimda ishlaydi — Ansible yoki bash skriptlarida foydali.

sudo parted /dev/sdd --script mklabel gpt
sudo parted /dev/sdd --script mkpart primary ext4 0% 100%

• mklabel gpt — yangi GPT bo'limlar jadvalini yaratadi (MBR uchun mklabel msdos);
• mkpart primary ext4 0% 100% — diskning butun sig'imini (0% dan 100% gacha) bitta bo'limga beradi; ext4 fayl tizimi haqidagi ishora sifatida berilgan (bu faqat metama’lumot — haqiqiy fayl tizimi hali yaratilmagan).

Bir nechta bo'limni ketma-ket yaratish:

sudo parted /dev/sdd --script \
  mklabel gpt \
  mkpart primary ext4 0% 30% \
  mkpart primary ext4 30% 100%

Natijani tekshirish:

sudo parted /dev/sdd --script print

Model: VMware Virtual disk (scsi)
Disk /dev/sdd: 21.5GB
Partition Table: gpt

Number  Start   End     Size    File system  Name     Flags
 1      1049kB  6459MB  6458MB               primary
 2      6459MB  21.5GB  15.0GB               primary

Disk kattalashtirilgandan keyin bo'limni kengaytirish

Eng ko'p uchraydigan real vazifalardan — va intervyu savollaridan — biri: "Bulut provayderi asosiy diskni 30 GiB dan 50 GiB ga kattalashtirdi. Qo'shimcha joydan qanday foydalanasiz?" Diskni kattalashtirish undagi bo'limni yoki fayl tizimini kattalashtirmaydi; ikkalasi alohida qadamlar.

fdisk dagi tuzoq shundaki, uning odatiy "bo'limni o'chirib, kattaroq hajmda qayta yaratish" usuli faqat bo'lim diskdagi oxirgi bo'lim bo'lsa va uning boshlang'ich sektori aynan bir xil saqlansa ishlaydi — aks holda ma’lumotlar yo'qoladi. Xavfsiz, aynan shu maqsad uchun yaratilgan vosita — growpart (cloud-guest-utils paketidan):

sudo apt install cloud-guest-utils
# grow partition 1 on /dev/sdb to fill the free space after it
sudo growpart /dev/sdb 1

Disk va bo'lim raqami orasidagi bo'sh joyga e’tibor bering (/dev/sdb1 emas, /dev/sdb 1) — growpart ularni ikkita argument sifatida qabul qiladi.

Bo'lim kattalashgandan keyin ham fayl tizimini unga moslab kengaytirish kerak:

sudo resize2fs /dev/sdb1     # ext4
sudo xfs_growfs /mnt/data    # xfs (by mount point, online only)

Bo'limni o'chirish

sudo fdisk /dev/sdb

Command (m for help): d
Partition number: 3
Command (m for help): w

d — bo'limni o'chirish buyrug'i; u keyin qaysi raqamli bo'limni o'chirishni so'raydi. Boshqa hamma narsa kabi, o'chirish ham w bosilmaguncha diskka yozilmaydi.

Keng tarqalgan xatolar

w bosilishidan oldin buyruqlar allaqachon qo'llangan deb hisoblash

fdisk va gdisk da har bir n, t, d buyrug'i faqat xotirada saqlanadi — u faqat w bosilganda diskka yoziladi. q bilan chiqish har bir o'zgarishni bekor qiladi. Bu xatodan ortga qaytish imkonini beradi, lekin w ishlagandan keyin bekor qilib bo'lmaydi.

Kernel yangi bo'limni darhol ko'rmasligi

Ayrim tizimlarda fdisk/parted bilan yozilgan yangi bo'limlar jadvali lsblk da darhol ko'rinmaydi. sudo partprobe <disk> yoki sudo udevadm settle ni sinab ko'ring; agar yordam bermasa, qayta yuklash kafolatlangan yechim.

MBR ostida 4 tadan ortiq primary bo'lim yaratishga urinish

MBR faqat 4 ta primary bo'limni (yoki 3 ta primary + 1 ta extended) qo'llab-quvvatlaydi. Ko'proq kerak bo'lsa, to'rtinchi bo'lim extended bo'lishi va uning ichida logical bo'limlar yaratilishi kerak — yoki butunlay GPT’ga o'ting.

Bo'lim tur kodini (t buyrug'i) unutish

fdisk yangi bo'limni sukut bo'yicha 83 (Linux) turi bilan yaratadi. Swap uchun 82 yoki EFI System Partition uchun ef kabi kodlarni qo'lda o'rnatish kerak — aks holda mkswap yoki bootloader bo'limni noto'g'ri aniqlashi mumkin.

Mashqlar

1. O'chirib tashlasa bo'ladigan VM’ga yangi virtual disk qo'shing va uni MBR sxemasi ostida fdisk bilan ikkita bo'limga ajrating (masalan, 5 GiB va qolgani).
2. Xuddi shu yoki boshqa yangi diskda gdisk bilan GPT bo'limlar jadvalini yarating va butun diskni qamrab oladigan bitta bo'lim ajrating.
3. parted --script yordamida uchinchi diskda bitta buyruqlar ketma-ketligida (skript sifatida) ikkita bo'lim yarating, so'ng natijani parted print va lsblk bilan solishtiring.
4. Sinov diskidagi bitta bo'limni fdisk orqali o'chiring va natijani partprobe bilan tasdiqlang.

Mashqni bajardim deyish uchun: maqsadli tuzilish (bo'limlar soni va hajmlari) berilganda MBR yetarlimi yoki GPT kerakmi — buni ayta olishingiz va tanlovni asoslab bera olishingiz kerak.

Xulosa

Bo'limlar jadvali diskni mantiqiy qismlarga ajratishning asosi; MBR — 2 TB va 4 ta primary bo'lim bilan cheklangan eski standart, GPT esa katta hajmlar va ko'p bo'limlarni qo'llab-quvvatlaydigan zamonaviy standart. fdisk va gdisk interaktiv, parted --script esa avtomatlashtirish uchun qulay. Har bir o'zgarish w bosilmaguncha vaqtinchalik, lekin undan keyin qaytarib bo'lmaydi — shuning uchun har doim avval faqat o'qiydigan buyruqlar (fdisk -l, lsblk) bilan tekshirib, zaxira nusxani qo'lda ushlab davom etishga arziydi. Bo'limlarni ortiqcha himoya (redundancy) yoki unumdorlik uchun bir nechta diskka tarqatishning keyingi qadami — RAID (mdadm).

Manbalar

• man7.org: fdisk(8)
• man7.org: gdisk(8)
• man7.org: parted(8)
• man7.org: partprobe(8)
• Red Hat: bo'limlar haqida umumiy ma’lumot
• Wikipedia: GUID Partition Table